Başka bir dilde düşün.

Alfabede 29 harf vardır. Sekiz ünlü a, e, ı, i, o, ö, u, ü; kalan 21 harf ünsüzdür. Her harfin tabloda gösterilen bir temel ses değeri bulunur. c /dʒ/, ç /tʃ/, j /ʒ/ ve ş /ʃ/ olarak okunur. y bir ünsüzdür: /j/. Ünlü ü ise /y/ sesidir; bu iki işaret IPA gösteriminde birbirine karıştırılmamalıdır.

Kepleri ğ harfi /ɣ/ sesini gösterir; Türkçedeki ünlü uzatma davranışı uygulanmaz. İki aynı ünsüz yan yana geldiyse ikisi de korunur: nar + ra + m → narram. Okunuş aracındaki /ɾɾ/ yazımı bu çift ünsüzü gösterir; sözlük kökü sessizce değiştirilmez.

Köklerin en az bir ünlüsü vardır. Hece çekirdeği tek ünlüdür; yan yana iki ünlü ayrı heceler oluşturur. İki ünsüze kadar kümeler mümkündür. Vurgu kökün ilk ünlüsünü taşıyan hecededir; ekler vurgu yerini değiştirmez. Noktalama okunuşta durakları belirtir. IPA çıktısı ses eşlemesidir; otomatik ses kaydı veya vurgu işaretli ayrıntılı fonetik çözümleme değildir.

İki yönlü uyum A ile gösterilir: son ünlü a, ı, o, u ise a; e, i, ö, ü ise e gelir. Dört yönlü uyum H ile gösterilir: a/ı → ı, e/i → i, o/u → u, ö/ü → ü. Büyük A ve H gerçek harf değildir; kural tablolarında değişkeni belirtir.

Uyum yalnızca köke değil, o ana kadar oluşan gövdenin son ünlüsüne bakar. Çoğul eki -ri sabittir; ardından gelen ekleri ince sıraya taşır. luma → lumari → lumari-de. Bu özellik, ek sırasının anlam kadar ses biçimini de belirlediğini gösterir.

D değişkeni yalnızca D ile başlayan ekler için geçerlidir. Gövde p, ç, t, k, f, h, s, ş ile biterse t; diğer harflerle biterse d kullanılır. Kökün son ünsüzü değişmez. Bir ünlüyle biten ada belirtme eki gelirken n, yönelme eki gelirken y kaynaştırması kullanılır. Gereksiz kaynaştırma eklenmez.

Bir adın çekim sırası kök + çoğul + iyelik + hâl biçimindedir. Dilbilgisel cinsiyet ve ad sınıfı yoktur. Çoğul -ri ile yapılır. Sayıdan sonra ad yalın tekil kalır: bi luma ‘iki ev’. Belirsiz bir nesne un ile; işaret edilen nesne la ‘bu’ veya lo ‘şu/o’ ile belirtilir.

İyelik kişileri m, t, s, mi, ti, si ekleriyle gösterilir. Ünlüyle biten gövdeye doğrudan eklenir. Ünsüzle biten gövdeye önce dört yönlü uyum ünlüsü H gelir: vel-i-m ‘yolum’. İyelik ekinden sonra hâl eki, oluşan yeni gövdeye göre seçilir. Çoğul sahip, çoğul nesne demek değildir: luma-mi ‘evimiz’, luma-ri-mi ‘evlerimiz’.

Yalın hâl eksizdir. Belirtme -H, yönelme -A, bulunma -DA, ayrılma -DAn, ilgi -nA ve araç/birliktelik -lA ile kurulur. Belirtme, belirli nesneyi işaretler. Cümle kurucu belirli nesne üretir ve bu yüzden belirtme ekini kullanır. Belirsiz nesne un + yalın ad biçiminde yazılabilir.

Bulunma eki yer veya durum bildirir ve ada bitişir: lumada ‘evde’. Ayrıca / dahi anlamındaki da/de parçacığı ayrı yazılır: luma da ‘ev de, ev de ayrıca’. Ayrı parçacık, bir önceki sözcüğün son ünlüsüne uyar; fakat sertleşmez. ves de yazılır, ves te yazılmaz.

Ayırma deneyi: da/de kaldırıldığında ‘ayrıca’ anlamı kayboluyorsa ayrı parçacıktır. Nerede sorusunu yanıtlayan ve gövdenin bir parçası olan -DA ise bulunma ekidir. mi lumada esrem ‘Ben evdeyim’. mi de lumada esrem ‘Ben de evdeyim’. İkinci cümlede ayrı de özneyi ekler; bitişik da yine yeri gösterir.

Bu ayrım Türkçedeki yazım ayrımından esinlenir. Kepleri kuralları kendi sözlüğüne ve ek dizisine uygulanır. Aşağıdaki iki TDK kaynağı Türkçeyi tanımlar; Kepleri için dil otoritesi olarak sunulmaz. ‘Yazılmasa da olur’ düşüncesi hâl ekine uygulanamaz; hâl eki kaldırılırsa yer anlamı da kaybolur.

mi ben, ti sen, si o; mini biz, tini siz, sini onlar demektir. Üçüncü kişi cinsiyet belirtmez. Yüklemde kişi eki bulunduğundan özne, bağlam açıksa düşebilir. Vurgu veya karşıtlık için zamir açık söylenir. Sayı zamirin kökünde zaten bulunduğu için zamire çoğul eki eklenmez.

Zamir hâl çekimine girerken kökten sonra v alır: mi-v-i ‘beni’, mi-v-e ‘bana’, mi-v-de ‘bende’, mi-v-ne ‘benim’. Bu eğik gövde, mi-ni ile mini ‘biz’ arasında çakışmayı önler. İyelik, bağımsız bir zamir ekleyerek değil, sahip olunan ada kişi ekini getirerek kurulur.

la yakın işaret, lo uzak işarettir; değişmeden adın önüne gelir. Zamir yerine işaret edilen şeyi tek başına ifade etmek için bağlamdaki ad söylenir: la neri ‘bu kitap’. Belirsizlik un ile gösterilir; bu belirleyici an ‘bir’ sayısından ayrıdır.

Fiil sırası kök + çatı + olumsuzluk + zaman/görünüş + kip + kişi biçimindedir. Özneden bağımsız kişi eki zorunludur; üçüncü kişi tekil de s ile belirtilir. Türkçedeki sessiz üçüncü kişi burada yoktur. Kökler mastar eki olmadan sözlüğe girer: nar ‘üretmek’, ves ‘görmek’.

Altı zaman/görünüş vardır: -rA şimdiki durum, -yA sürmekte olan eylem, -DH geçmiş, -vA gelecek, -bH tamamlanmış olup sonucu süren eylem, -sA alışkanlık. es ‘olmak/bulunmak’ olağan bir fiil gibi çekilir; ad veya sıfat yüklemde onun önüne gelir. mi ari esrem ‘Ben iyiyim’. Amaç ilişkilerinde yönelme kullanılır: mi narşaya jarram ‘Üretim için çalışıyorum’.

Zaman sözcüğü bağlamı netleştirir: dünö ‘dün’, yarö ‘yarın’, na ‘şimdi’. Geçmiş bir alışkanlık, dünö gibi zaman zarfıyla alışkanlık görünüşü birlikte kullanılarak anlatılır. Kip ve kişi ekleri aynı sırayla bütün zaman/görünüşlerin ardından gelebilir. Araç bu bileşimlerin tamamını üretir.

Olumsuzluk -mA ile, zaman/görünüş ekinden önce yapılır: nar-ma-va-m ‘üretmeyeceğim’. Olumsuzluk eki son ünlüyü değiştirebilir; sonraki ek yeni gövdeye uyar. no ‘hayır’ bağımsız yanıttır; fiilin çekiminde olumsuzluk yerine kullanılamaz.

Evet/hayır sorularında cümle sonuna ayrı ke gelir ve soru işareti konur. ke değişmez; kişi eki fiilde kalır. Soru sözcükleri ha ne, he kim, hi nerede, hu ne zaman, ho nasıl, hü neden biçimindedir. Soru sözcüğü, yanıtın geleceği yerde durur. Açık soru sözcüklü cümlede ke kullanılmaz.

he özneyi sorduğunda üçüncü tekil kişi kullanılır. ha nesneyi soran sabit soru parçacığıdır; ad hâl ekini almaz. ti ha vesret? ‘Sen ne görüyorsun?’ Açık soruların bu yapısı ile sonunda ke bulunan evet/hayır soruları birbirinden ayrılır.

Bildirme kipi eksizdir. Koşul -zA, dilek -çA, gereklilik -lA ile zaman ekinden sonra kurulur. nar-ra-za-m ‘üretirsem’, nar-va-ça-m ‘üreteyim / üretmemi dilerim’, nar-ra-la-m ‘üretmem gerekir’. Koşullu cümle virgülle ana cümleden ayrılır; ayrıca bir ‘eğer’ sözcüğü zorunlu değildir.

Emir, zaman eki almaz. Tek kişiye olumlu emir yalın köktür; birden fazla kişiye -ti gelir. Olumsuz emir kök + -mA; çoğul olumsuz emir kök + -mA + -ti biçimindedir. ves ‘gör’, ves-ti ‘görün’, ves-me-ti ‘görmeyin’. Emirlerde özne ikinci kişidir; bu anlam kökten bağlamla çıkarılır.

Üçüncü kişinin eylemine yönelik dilek, emir değil dilek kipidir. nezaket düzeyi ayrı bir dilbilgisel kişi oluşturmaz. tini çoğul zamiri, kişiye saygılı hitap için de kullanılabilir; bu kullanımın kişi eki yine ikinci çoğuldur. İstek, izin ve gereklilik aynı anlam diye birleştirilmez.

Etken çatı eksizdir. Geçişli fiillerde edilgen -lH ile yapılır; eylemin etkilediği öğe özne olur. nar-lı-dı-s ‘üretildi’. Etken belirli nesne belirtme hâlindedir; edilgende özne yalın hâle döner. Geçişsiz lum ‘gitmek’ gibi fiiller v1’de edilgen yapılamaz; araç bunu açık bir hata ile bildirir.

Ettirgen -tH eylemi başkasına yaptırmayı belirtir. lum-tu-ra-t ‘gittiriyorsun’. Yaptıran özne, yaptırılan kişi yönelme hâlinde ifade edilir. Geçişli bir fiilde asıl nesne belirtme hâlini korur. Böylece dar ‘vermek’ fiilindeki alıcı ile ettirgenin yaptırılan kişisi, yönelme üzerinden açıkça işaretlenir.

Çatı eki olumsuzluktan önce gelir; nar-lı-ma-dı-s ‘üretilmedi’. 1.0’da bir fiile bir çatı eki gelir; edilgen ile ettirgen üst üste bindirilmez. Kısıt hem biçimbilim aracında hem bu rehberde aynıdır. Daha karmaşık ilişki gerektiğinde ayrı yan cümle kullanılır.

Temel sıra özne + zaman/yer + alıcı + nesne + yüklemdir. Yüklem sondadır. Sıfat adın önünde; belirleyici sıfatın önündedir. Hâl ekleri nedeniyle öğeler vurgu için yer değiştirebilir; başlangıç düzeyinde temel sıra korunur. Cümle kurucu bu sırada özne, yer, nesne ve fiil üretir.

Belirli nesne belirtme, gidilen yer veya alıcı yönelme, bulunulan yer bulunma, çıkılan yer ayrılma alır. Geçişli fiilin nesnesi bağlamdan biliniyorsa söylenmeyebilir; geçişsiz fiile doğrudan nesne eklenmez. Verme fiilinde mi tive nerini darram ‘Ben sana kitabı veriyorum’: ti-v-e alıcıyı, neri-ni nesneyi gösterir.

Ad tamlamasında sahip ilgi hâlini; sahip olunan ad üçüncü kişi iyelik ekini alır. mava-na luma-s ‘insanın evi’. Tamlamanın tamamına hâl eklenirken son ad çekilir: mavana lumasda ‘insanın evinde’. Yer bildiren bağımsız adlar eklerle açıklaştırılır; yalnız sözcük sırası yer anlamı yaratmaz.

Sıfatlar sayı, kişi veya hâle göre çekilmez. gora luma ‘büyük ev’; gora lumari ‘büyük evler’. Karşılaştırma vi ile, üstünlük ai ile yapılır: vi gora ‘daha büyük’, ai gora ‘en büyük’. Karşılaştırılan ikinci öğe ayrılma hâlinde gelir: la luma lo lumadan vi gora esres ‘Bu ev, o evden daha büyük’.

Bir sıfat aynı yazılışla eylemin nasıl gerçekleştiğini de belirtebilir. İşlevi konumu belirler: vela mava ‘hızlı insan’, mava vela lumras ‘İnsan hızlı gider’. Zaman ve yer zarfları sözlükte ayrı listelenir. İki zarftan zaman önce, biçim zarfı yükleme daha yakın gelir.

Sıfat yükleminde es fiili kişi ve zamanı taşır: mi deli esrem ‘Ben mutluyum’, si deli estis ‘O mutluydu’. Olumsuzluk es fiilindedir; sıfata ayrıca olumsuzluk eki getirilmez. Böylece nitelik bildiren cümleler de diğer cümlelerle aynı yüklem düzenini kullanır.

ba ‘ve’, vo ‘veya’, nu ‘ama’ öğeleri veya tam cümleleri bağlar. İki cümlede farklı özne varsa her özne açık söylenir. Koşul kipli cümle ana cümleden önce gelir ve virgülle ayrılır: mi narmarazam, ti narrat ‘Ben üretmezsem, sen üretirsin’.

Fiilden sıfat-fiil kök + çatı + olumsuzluk + zaman/görünüş + ki ile türetilir. Kişi ve kip eki gelmez. Sıfat-fiil adın önündedir: kir-re-ki mava ‘yazan insan’, ves-li-re-ki neri ‘görülen kitap’. Özne veya nesne ilişkisi çatı ile netleştirilir. Edilgen sıfat-fiilde de geçişli kök şartı korunur.

İçerik yan cümlesi so ile sonlandırılır ve ana yüklemden önce yer alır: mi si lumras so bilrem ‘Ben onun gittiğini biliyorum’. so yan cümlenin tamamını sınırlar; ad hâl eki almaz. Alıntıda aktarılan söz tırnak içindedir: mi “ti ari esret” şenrem ‘Ben “sen iyisin” diyorum’. Cümle çözümleyicisi sözcükleri açıklar; serbest iç içe cümlelerin tamamı için sözdizimsel doğruluk sertifikası vermez.

Sayılar onluk sistemdedir. zu sıfır; an, bi, cer, dor, el, fur, gan, hor, in birden dokuza kadardır. dek on, sen yüz, mil bindir. Basamaklar büyükten küçüğe söylenir. Birin katsayı olduğu on, yüz veya binde an söylenmez: dek ‘on’, sen ‘yüz’, mil ‘bin’.

21 bi dek an, 101 sen an, 2026 bi mil bi dek fur biçimindedir. Negatif sayıda başa neg gelir. Sıra sayısında şi başa eklenir: şi cer ‘üçüncü’. Kesirde pay, per ve payda sıralanır: an per bi ‘bir bölü iki’. Ondalıklar yerel ayırıcı belirsizliğini önlemek için kesirle veya rakamlarla belirtilir.

Sayı aracının aralığı −999999 ile 999999 arasında tam sayılardır. Tarihler ISO sırasıyla yıl-ay-gün rakamlarıyla yazılır; saat 24 saatlik hh:mm biçimindedir. Ölçü birimleri sayıdan sonra gelir. Daha büyük sayılar v1’de rakamla ifade edilebilir; araç kendi aralığının dışında bir sözcük dizisi uydurmaz.

Fiil kökünden eylemi yapan kişi sabit -çi ile türetilir: nar-çi ‘üreten kişi’. Eylem veya süreç adı -şA ile türetilir: nar-şa ‘üretme eylemi’. Bu türetimler sözlükte ad olarak kayıtlıdır; diğer adlar gibi çoğul, iyelik ve hâl eklerini alır. -çi sabit i taşıdığı için sonraki ekleri ince sıraya geçirir.

Yeni bileşik kavramlarda son ad kavramın başıdır; önceki ad onun kapsamını belirtir. kera kemi ‘gezegen dili’, juri neti ‘veri ağı’. Bileşikler ayrı yazılır. Sahiplik anlatılmak isteniyorsa bileşik kurmak yerine ilgi + iyelik tamlaması kullanılır. Bir bileşiğin özel anlamı sözlüğe kaydedilmediyse sözcüklerinin birleşik anlamıyla okunur.

Yeni bir kök eklenirken ses eşlemesi, mevcut köklerle çakışma ve ünlü uyumu kontrol edilir. Anlam, sözcük sınıfı ve örnek cümle birlikte kaydedilir. Türetim kuralları değiştirilirse dilin ana sürümü; yeni kökler eklenirse alt sürümü artırılır. Yazım hatası düzeltmeleri yama sürümünde duyurulur.

Aşağıdaki konuşma kişi, yer, soru ve geleceği aynı örnekte birleştirir. Soruyu takip eden kısa yanıt, önceki bağlamı taşır. Tam yanıt vermek istersen özneyi, yeri ve fiili yeniden söyleyebilirsin. Dilin amacı yalnız görünüş değil; bu anlam farklarını tekrar kurulabilir biçimde ifade etmektir.